Column - U heeft gestemd. Of niet? (Nieuwsbrief najaar 2006)

Zo vormt de stemcomputer een ‘black box’; de kiezer kan niet vaststellen dat de stem correct geregistreerd wordt. Ook is er in geval van twijfel over de uitslag of bij verdenking van fraude geen mogelijkheid tot een hertelling. Tevens is de broncode van de gebruikte software niet openbaar, wordt er slechts eens per vier jaar 1 stemcomputer per type getest, vindt er geen verzegeling van de apparaten plaats, en weet maar een klein groepje techneuten hoe ons verkiezingsproces precies verloopt. Zelfs de overheid vertrouwt slechts op een summiere rapportage van het keuringsinstituut dat door de stemcomputerfabrikant wordt ingehuurd. Natuurlijk is geen enkel stemsysteem 100% veilig, maar elektronisch stemmen maakt fraude op veel grotere schaal, en met de inzet van veel minder mensen, mogelijk en aantrekkelijk.

Transparantie en controleerbaarheid zijn fundamenteel bij democratische verkiezingen omdat alleen dan de verliezers zich bij hun nederlaag zullen neerleggen. Al zijn zij het niet eens met de uitslag, ze hebben gezien dat het stemproces eerlijk is verlopen, en accepteren dat de uitkomst een reflectie is van de wil van de burgers. Het besef dat het huidige elektronisch stemmen dit principe ondermijnt begint in veel landen langzaam door te dringen. In Ierland zijn bijvoorbeeld de (Nederlandse) stemcomputers afgewezen omdat ze te onveilig zijn en in Amerika heeft dit inzicht al geleid tot de totstandkoming van een wetgeving waarbij een ‘paper trail’ en een verplichte random manuele hertelling wordt geëist. Slechts 15 staten hebben deze wetgeving nog niet aangenomen. Ook in Nederland zou een systeem met een papieren controlestrook een oplossing vormen, maar omdat het ontwikkelen van een dergelijk systeem tijd kost, en omdat de Kieswet eerst aangepast moet worden is het misschien geen slecht idee om terug te gaan naar stemmen met potlood. Dit traditionele systeem heeft zich immers al bewezen.

De stemcomputers zijn zonder enig publiek- of politiek debat ingevoerd, maar nu burgers en politici op de gevaren worden gewezen gaan bij velen de ogen open. De problematiek is opgepakt door burgers die op weblogs en in levendige discussies hun zorgen uiten en pleiten voor verandering. Ook vanuit de politiek komen reacties op de kritiek van computerexperts, juristen en wetenschappers. Het Ministerie van BZK en de Kiesraad meldden bijvoorbeeld de campagne “Wij vertrouwen stemcomputers niet” zeer serieus te nemen. In diverse steden hebben lokale politieke partijen naar aanleiding van de discussie vragen gesteld aan B&W. Mensen beseffen dat de huidige stemcomputers niet voldoen aan de democratische eisen van een moderne rechtsstaat, noch aan de criteria die bijvoorbeeld de Raad van Europa en de OVSE hanteren voor transparante verkiezingen. De stemcomputer wordt niet langer blind vertrouwd.

Dat de overheid nog wel een redelijk vertrouwen geniet blijkt uit reacties van burgers op weblogs en in forums. Om dit vertrouwen te behouden (of zelfs te versterken) zou men er goed aan doen de kritiek op de stemcomputer serieus te nemen en daar naar te handelen. De regering investeert ruimschoots in onderzoek, omdat ‘verdieping en toepassing van wetenschappelijke kennis de basis vormen voor een hoogwaardige samenleving’.De overheid streeft dus naar een kenniseconomie, maar is zij ook bereid de gevolgen van nieuwe kennis te aanvaarden?

Anne-Marie Oostveen is wetenschappelijk onderzoeker en mede-oprichter van de stichting “Wij vertrouwen stemcomputers niet”.