Een politieke partij is een groep mensen die zich organiseert en afspraken maakt op basis van gemeenschappelijke politieke uitgangspunten, met als doel deel te nemen aan het politiek bestuur. Partijen willen via verkiezingen zetels veroveren in het parlement, de gemeenteraad of de Provinciale Staten. Op die manier willen zij proberen invloed uit te oefenen op het overheidsbeleid. Een politieke partij is dus vooral een kiesvereniging: door middel van een kiesvereniging kun je deelnemen aan de verkiezingen; volgens de grondwet kan een kiesvereniging kandidatenlijsten indienen voor de verkiezingen. (Het begrip ‘politieke partij’ komt niet voor in de grondwet.)
Politieke partij versus actiegroep
Een politieke partij onderscheidt zich van een pressie- of actiegroep doordat zij medeverantwoordelijkheid wil dragen voor het bestuur van het land, de provincie of de gemeente. Ze stelt immers kandidaten voor volksvertegenwoordigende organen. Dat betekent dat politieke partijen zich niet met maar één of twee politieke strijdpunten kunnen bezighouden. Ze moeten op allerlei politieke problemen een antwoord hebben. Pressie- en actiegroepen kunnen zich tot enkele eisen beperken: ze komen in de regel voor één speciaal belang op.
Ontstaan politieke partijen
Politieke partijen ontstonden in de loop van de tweede helft van de negentiende eeuw, om de belangen van een bepaald deel van de bevolking in de politiek te kunnen behartigen. De eerste echte politieke partij in Nederland was de Anti-Revolutionaire Partij (ARP), die in 1879 werd opgericht. Die partij kwam voort uit het gereformeerde volksdeel. Later kwamen ook de arbeidersbeweging, de liberale burgerij en het katholieke volksdeel met politieke partijen.